Nəşrlərimiz
 
 
— AMERİKADA MÜQAVİLƏ HÜQUQU
 

24-01-2022, 22:34

 

AMERİKADA MÜQAVİLƏ HÜQUQU

Müəllif: Rukiyyə Tağısoy-Unibank ASC / Hüquqşünas 
Dövlət İdarəçilik Akademiyası/ Hüquqşünaslıq (Bakalavr)
Marmara Universiteti / Hüquqşünaslıq (Magistr)

 

AMERİKADA MÜQAVİLƏ HÜQUQU

Giriş

Biz müqavilələrin qarşılıqlı razılıq bəyanatı olduğunu göstərən təklif və qəbul haqqında danışacağıq. Daha sonra biz həmçinin müqavilə hüququnun müxtəlif növ zərərləri kompensasiya etməklə pozuntunu necə aradan qaldırmağa çalışdığını öyrənəcəyik. Amerika Birləşmiş Ştatlarında müqavilələrlə bağlı qanunlar həm hakimlər, həm də qanunverici orqan tərəfindən hazırlanır, bütün ştatlar Vahid Kommersiya Məcəlləsinin (KM) əsas hissələrini qəbul etmişdir.

KM müxtəlif bölmələrdən ibarətdir. 1-ci bölmədə ümumi müddəalar var[1]. Doqquzuncu maddə təminatlı əməliyyatları, Maddə-IIA borcu təmin etmək üçün borclunun aktivlərinin bir hissəsinin icarəyə verilməsini, məsələn, borclunun borc verənə üzərində təminat verməsini əhatə edir. Diş həkiminizlə müqavilə mübahisəniz varsa, müqavilə KM-in II maddəsinə tabedirmi? Yox. KM malların satışına şamil edilir. Dişlərin düzəldilməsi üçün ödəniş müqaviləsi bir xidmətdir və ümumi hüquqa, yəni hakimlər tərəfindən zamanla yaradılan qanuna tabe olacaq. Lakin xidmətlərlə bağlı belə, bir çox yurisdiksiyalarda sağlamlıq və təhlükəsizlik qaydaları kimi hərəkətləri tənzimləyə bilən istehlakçıların müdafiəsi qanunları var. Ümumi hüquq, oxşar mübahisələrdə adət yurisdiksiyasına malik hakimin qərarları ilə nəsildən-nəslə ötürülən qanundur. Ümumi hüquq təkcə xidmət müqavilələrini əhatə etmir, həm də malların satışı üzrə müqavilələrin əhatə dairəsini tamamlayır. Ümumi hüququ öyrənməyin ən yaxşı yolu işləri oxumaq, konkret münaqişələr üzrə hakimlərin fikirlərini həll etməkdir, biz bu məqalədə bunun çoxunu edəcəyik. Lakin Amerika Hüquq İnstitutu müxtəlif hüquq sahələrinin faydalı yenidən çərçivəsini yaratmış, ümumiləşdirməyə çalışmışdır.

Defolt Qaydalar

Hüquq fakültəsində öyrənəcəyiniz bir çox qaydaların təsiri tərəflərin razılığı ilə dəyişdirilə bilər. Tərəflərin razılaşa biləcəyi qaydalar çox vaxt defolt və ya boşluq doldurma qaydaları adlanır. Necə ki, mətn emal proqramı istifadəçinin parametrləri dəyişdirərək dəyişə biləcəyi standart sərhədlər yaradır, bir çox qaydalar yalnız tərəflər səssiz qaldıqda, əksinə razılaşmadıqda tətbiq olunan hüquqi fərziyyələrdir[2].

Defolt qaydalar ümumi hüquq məhkəmələri və ya qanunverici orqanlar tərəfindən müəyyən edilə bilər. Lakin bir çox hallarda nizamnamələr və qərarlar konkret qaydanın xüsusi razılıq əsasında dəyişdirilə biləcəyini və ya bu dəyişikliyi həyata keçirmək üçün hansı sözlərin kifayət edəcəyini açıq şəkildə həll etmir. Qayda sadəcə defolt olduqda, ondan imtina etmək üçün zəruri və kifayət qədər tələbləri və ya qaydaların dəyişdirilməsi kimi tanınanları başa düşmək vacibdir.

Dəyişməz Qaydalar

Hər müqavilə qaydası ətrafında müqavilə bağlana bilməz. Dəyişdirilə bilməyənlər məcburi və ya dəyişməz qaydalar adlanır. Məcburi qaydalar həm məhkəmələr, həm də qanunvericilər tərəfindən müəyyən edilir.

Ümumi hüquq həmçinin, məsələn, tərəflərin müqavilə bağlaya biləcəyi zərərin maksimum məbləği ilə bağlı dəyişməz məhdudiyyətlər müəyyən etmişdir. Bunlar, ləğv edilmiş zərərlər üzrə məhdudiyyətlər və rəqabət aparmamaq üçün müqavilələrin maksimum genişliyinə dair məhdudiyyətlərdir. Vicdanlılıq borcu hər bir müqavilənin məcburi hissəsidir, baxmayaraq ki, vicdanlılıq standartları məntiq daxilində razılaşma ilə dəyişdirilə bilər. Amerikada son 60 ildə qanunvericilik və inzibati orqanlar müqavilə azadlığını məhdudlaşdıran bir sıra dəyişməz qaydalar dərc ediblər. Sığorta və məşğulluqla bağlı əməliyyatlar kimi bəzi əməliyyat növləri müqavilənin ümumi qanunundan xeyli dərəcədə çıxarılıb və onların əvəzinə bir sıra xüsusi məcburi qanunvericilik qaydaları tətbiq edilir. Məsələn, 1964-cü ildən bəri işəgötürənlərin işə qəbulla bağlı qərarlar qəbul edərkən irqi və cinsinə görə ayrı-seçkilik etməmək kimi dəyişməz vəzifəsi var. Bir çox digər kommersiya fəaliyyətləri antiinhisar, istehlakçıların müdafiəsi və s. kimi məsələləri əhatə edən daha məhdud məcburi qaydalara tabedir. Şəxsi evin nisbətən sadə tikintisi belə dəyişməz qaydalarla doludur.

Defolt qaydalar yalnız müqavilə hüququ ilə bağlı deyil. Hər bir hüquq sahəsini defolt və məcburi müddəaların qarışığı kimi xarakterizə etmək olar. Vəsiyyət haqqında qanun, vəsiyyət etmədən ölən insanların qanuni rəftarıdır. Korporativ hüquq standart qaydalarla və yenə də məcburi qaydaların qarışığı ilə yaranır. Kumulyativ səsvermə əvvəllər korporativ demokratiyanın defolt qaydası idi, lakin indi birbaşa və ya qeyri-kumulyativ səsvermə qanuni defoltdur. Hətta konstitusiya hüququ defolt və məcburi qanunların qarışığıdır.

[1] Vahid Kommersiya Məcəlləsi. https://www.law.cornell.edu/ucc (Giriş: 06.01.2022)

[2] Robert Gertner. 1989. Natamam Müqavilələrdə Boşluqların Doldurulması: Defolt Qaydalarının İqtisadi Nəzəriyyəsi. Yale Hüquq Məktəbi yayımalrı.

 

№1[3]

1889-cu il oktyabr. Apellyasiya şikayəti. 1869-cu il martın 20-də Samuel Story ilə arvadı, atası və anası William E. Story-nin ad günü mərasimində ailənin və dəvət olunmuş qonaqların iştirakı ilə o, qardaşı oğluna söz verdi ki, 21 yaşına kimi içki içməkdən, tütündən istifadə etməkdən, söyüş söyməkdən, pul müqabilində kart və ya bilyard oynamaqdan çəkinsə, ona 5000 dollar ödəyəcək. Qardaşı oğlu bununla razılaşdı və vədin şərtlərini tam yerinə yetirdi. Qardaşı oğlu 21 yaşında gələndə və 1875-ci il yanvarın 31-də əmisinə məktub yazaraq müqavilənin ona düşən hissəsini yerinə yetirdiyini və bununla da 5000 ABŞ dolları məbləğində haqq qazandığını bildirdi. Əmi məktubu aldı və bir neçə gün sonra, fevralın 6-da qardaşı oğluna aşağıdakı məktubu yazıb poçtla göndərdi:

“Buffalo, 6 fevral 1875.

Əziz qardaş oğlu, mənim heç bir şübhəm yoxdur ki sən vədinə əməl etmisən, sənə söz verdiyim kimi beş min dolların olacaq. Sənin üçün nəzərdə tutduğum pul var idi və mütləq pul səndə olacaq. Sənin bu pulu bir il ərzində xərcləməyini istəməzdim. Bir yerə topladığım bu beş min dollar mənə çox zəhmət bahasına başa gəldi. Villi, sənin iyirmi bir yaşın var və hələ öyrənməli olduğun çox şey var. Bu pulu sən məndən çox daha asan qazandın, eyni zamanda yaxşı vərdişlər əldə etməklə yanaşı, artıq pulun da var. Ümid edirəm ki, bundan yaxşı istifadə edəcəksən. Bu pul məndə qalsın və sənin ehtiyacın olanda mən sənə onu verəcəyəm”. Qardaşı oğlu məktubu aldı və sonra razılaşdı ki, pul məktubun şərtlərinə uyğun olaraq əmisində qalsın. Əmi 1887-ci il yanvarın 29-da bacısı oğluna deyilən 5000 dollar və faizin heç bir hissəsini ödəmədən vəfat etdi.

Bu müraciət üzrə vəkilin ən çox müzakirəsinə səbəb olan və iddiaçının iddia etdiyi bərpa hüququnun əsasını təşkil edən sual cavabdehin vəsiyyətçisinin Williama müqavilə əsasında borclu olub-olmamasıdır. Birinci instansiya məhkəməsi fakt kimi müəyyən etdi ki, “İddiaçı 1869-cu il martın 20-də danışılmış sözügedən razılaşmanın özünə aid hissəsini yerinə yetirdi”. Cavabdehin vəkili iddia edir ki, müqavilə etibarsızdır çünki, iddiaçı şəxs içki və tütündən istifadə etməkdən çəkinməklə zərər görməmiş, əksinə fayda əldə etmişdir. Onun etdiyi şey əmisinin vədindən asılı olmayaraq onun üçün ən yaxşısı idi və israr edir ki, vəd verənə fayda verilməsə, müqavilə nəzərə alınmazdı. Əgər müqavilənin icra edilməməsi ilə digər tərəf zərər görməmişdirsə, bu zaman bu pozuntu sayılmır. Xəzinədarlıq palatası 1875-ci ildə “mülahizə” yə belə tərif verdi: “Qanunun mənasında qiymətli müavinət ya bir tərəfə çatan bəzi hüquq, faiz, mənfəət və ya faydadan, ya da hansısa dözümlülükdən, zərərdən, ibarət ola bilər və ya digərinin verdiyi, əziyyət çəkdiyi və ya üzərinə götürdüyü məsuliyyət ola bilər.”

İndi bu qaydanı bizim qarşımızda duran faktlara tətbiq edək. İddiaçı hüququ olduğu halda içki içməyib, tütündən istifadə etməyib və göstərilən digər hərəkətləri etməkdən çəkinib. O, vəsiyyət edənin bu cür dözümlülüyünə görə ona 5000 dollar verəcəyi vədinin qüvvəsi ilə bir neçə il müddətinə bu hüquqlarından imtina etmişdir. Onun qanuni fəaliyyət azadlığını əmisinin razılığı ilə müəyyən edilmiş məhdudiyyətlər daxilində məhdudlaşdırması kifayətdir və indi qoyulan şərtləri tam yerinə yetirdikdən sonra belə bir icranın vəd verənə həqiqətən fayda verib-verməməsi barədə məhkəmə bununla bağlı araşdırma aparmayacaq; lakin, əgər bu, düzgün bir araşdırma predmeti olsaydı, biz bu qeyddə əmidən hüquqi mənada faydalanmadığını müəyyən etməyə imkan verəcək heç nə görmürük.

Beləliklə, məhkəmənin faktiki dili olmasa da, işin faktları, nə fayda, nə də faktiki zərərin vacib olmadığına dair müzakirə edilən İkinci Bəyannaməni dəstəkləyir. Bəs biz nə öyrəndik? Nəzərə almaq müqavilə vədinin icrası üçün tələbdir.

[3] Louisa Hamer Franklin Sidway-ə qarşı Nyu-York Apellyasiya Məhkəməsi, 1891. 124 N.Y. 538.

 

№2[4]

Bu iş Bolin Farms və Amerika Pambıq Göndərənlər Assosiasiyası pambıq satışı ilə fyuçers müqaviləsini nəzərdə tutur. 1973-cü ilin ilk bir neçə ayında Qərbi Luizianadakı 11 pambıq fermeri, aralarında Bolin Farms da vardı, həmin il məhsul yığımı zamanı təsərrüfatlarında yetişdirilən pambığı satmaq üçün Amerika Pambıq Göndərmə şirkətləri ilə müqavilə imzaladılar. Bu müqavilələr bir funt üçün 29 ilə 41 sent arasında qiymətlərlə bağlandı. Halbuki o dövrdə pambığın bazar qiyməti bir funt sterlinq üçün 28–32 sent arasında dəyişirdi. Amma əmtəə bazarları kifayət qədər sürətlə dəyişə bilər. Sentyabrda fermerlər pambıq yığan zaman pambığın qiymətləri iki dəfədən çox artaraq hər funt üçün 80 sentə çatmışdı. Bir funt üçün 41 sentə qədər əldə etdikləri sövdələşmələr artıq o qədər də yaxşı görünmürdü və buna görə də fermerlər “Müqavilələrin etibarsız olduğu bəyannaməsi” üçün məhkəməyə verdilər. İddia Luiziana ştatının Qərb dairəsi üzrə Federal Dairə Məhkəməsinə təqdim edilib. Məhkəmə gələcək müqavilələrin bazar qiyməti müqavilə qiymətindən çox fərqli olduqda belə qüvvədə olub-olmamasına qərar verməli idi. Dəyişiklik hallarının tərəflərin müqavilə üzrə öhdəliklərinə təsir edib-etməməsinə dair ümumi hüquq məhkəmələrinin rəyləri zaman keçdikcə dəyişdi.

Köhnə qayda ondan ibarətdir ki, “pacta sunt servanda” müqavilələrinə əməl edilməlidir. Ən məşhuru, İngiltərə Kralları Məhkəməsi 1647-ci ildə Paradine Ceynə qarşı işində belə demişdir: “Tərəf öz müqaviləsi ilə öz üzərinə öhdəlik yaratdıqda, o, hər hansı bir qəzaya baxmayaraq, bunu bacararsa, yaxşılaşdırmağa borcludur. Yəni; müqavilənin bağlanmasından sonra vəziyyətin necə dəyişməsindən asılı olmayaraq, tərəflərdən biri vədini yerinə yetirə bilmədikdə, müqavilənin digər tərəfinə kompensasiya ödəməlidir. Qaydalar zaman keçdikcə bir qədər yumşaq oldu. Tipik yanaşmalardan biri Vahid Kommersiya Məcəlləsinin 2–615-ci Bölməsində vardır, burada deyilir: “Əgər icra razılaşdırılıbsa, satıcı tərəfindən təhvil verilməməsi onun alqı-satqı müqaviləsi üzrə öhdəliklərinin pozulması deyildir.” Qeyd edək ki, Vahid Kommersiya Məcəlləsinin özü bu halda tətbiq edilmir, Luiziana əyalətlərdən biri kimi, KM-nin II maddəsini qəbul etməmiş bir dövlətdir. Ümumiyyətlə, Luiziana qanunları digər ştatların qanunlarından çox vaxt fərqlənir, çünki o, 1803-cü ildə Luiziana satın alınmazdan əvvəl Fransa koloniyası olduğu vaxtdan bəri Fransa Mülki Məcəlləsi qanununun elementlərini özündə saxlayır. Fermerlər pambığın qiymətinin aşağı düşəcəyi təqdirdə müqavilədən pul qazanacaqlarını bilə-bilə müqavilə bağlamışdılar, çünki bazar qiymətinə deyil, razılaşdırılmış gələcək qiymətə sata bilərlər. Onlar həmçinin bilirdilər ki, pambığın qiyməti qalxarsa, məhsul yığımı zamanı daha yüksək bazar qiymətini və ya spot qiyməti əldən verəcəklər. Müqaviləni imzalayarkən, həm mümkün gələcək qazancları, həm də gələcək itkiləri nəzərə alaraq müəyyən bir gələcək qiymətlə bağladılar. İndi onlar müqaviləni ləğv edə bilməzlər, çünki bu, daha yüksək spot bazar qiymətinə satmaqdan daha az əlverişlidir. Qiymətlər aşağı düşsəydi, Amerika Pambıq Göndərənlər Assosiasiyasının bunu etməsini istəməzdilər.

Ex Ante və Ex Post

Müvafiq olaraq əvvəldən və sonradan deməkdir. Ex Ante, cəza və deportasiya təhlükəsi ilə icazəsiz immiqrasiyanın qarşısını almaq istəyə bilərik. Ex Post, biz vətəndaşlığa gedən yola üstünlük verə bilərik. Bu perspektivlər sistemlərimizin üç əsas qanunvericisi ilə müxtəlif şəkildə rezonans doğurur; andlılar, hakimlər və qanunvericilər. Münsiflər heyəti Ex Post mövqeyində yerləşdirilir. Onlar ehtimal edilən yanlışlıq baş verdikdən sonra iddiaçılara nə baş verəcəyini mühakimə etmək üçün toplanırlar. Bunun əksinə olaraq, hakimlər presedent kimi tənzimləyən qaydaları, gələcək tərəfləri, eləcə də onların qarşısındakı hazırkı iddiaçıları elan edirlər və Ex Ante nöqteyi-nəzərindən məna kəsb edən qaydaları qəbul etmək ehtimalı daha yüksəkdir. Məsələn, Ward Farnsworth, Ex Ante, Ex Post fərqi haqqında danışarkən, banka girən, günahsız bir müştərinin başına silah dayayan və bank işçisindən tələb edən bir bank oğrusu ilə bağlı İllinoys Ali Məhkəməsinin qərarından istifadə edir. Oğruya 5000 dollar verməli idi yoxsa oğru müştərini öldürərdi. Kassir imtina etdi, oğru müştərini öldürdü, müştərinin vərəsəsi isə bankı məhkəməyə verdi. Buradakı Ex Post perspektivi təhdid edildikdən sonra bankın davranışına diqqət yetirir. Bankın davranışı ağlabatan idimi? Nəzərə alsaq ki, təhlükə yaranıb, Ex Post təhlükə, bankın nümayəndəsi kimi kassanın tələbdən imtina etməsi ağlabatan görünmür. Axı həyat 5000 dollardan daha dəyərlidir. Lakin İllinoys Ali Məhkəməsi işi bankın xeyrinə qərar verərkən Ex Ante perspektivindən daha çox istifadə etdi. Siyasətinə baxıldığında, Ex Ante təhdidini, məhkəmə əsaslandırdı, ‘’Bu xüsusi vəziyyətdə nəticə sərt və ədalətsiz görünə bilər. Lakin gələcək müştəriləri qorumaq üçün cinayətkara onun arsenalında olan başqa bir silahı uzatmağa imkan verə bilmərik’’. Ex Ante nöqteyi-nəzərindən məsuliyyətdən imtina cinayət ehtimalını azaldır, çünki gələcək cinayətkarlar müştəriləri öldürməklə, banklar soyğunçuya pul verməkdən imtina edərlərsə, bankları məsuliyyətlə hədələyə bilməzlər. Bu halda məsuliyyəti rədd etmək gələcək bank soyğunlarının qarşısını ala bilər və beləliklə, gələcək müştəriləri qoruya bilər. Hakimlər hüquq sistemimizdə unikaldırlar, çünki onların işi onları Ex Post və Ex Ante qərarlarının qarışığı ilə məşğul olmağa yönəldir. Onların qarşısında işin həlli, eləcə də gələcək mübahisələrdə qərara təsir edəcək üstünlüyün yaradılmasıdır. Həqiqətən də bəzən hakimlər yalnız perspektiv mübahisələrə aid olan qaydaları elan edirlər. Bu o deməkdir ki, onlar özlərindən əvvəlki işlərə bir qayda tətbiq edirlər, lakin gələcək işlərə fərqli bir qayda tətbiq olunacaq. Qanunvericilər və tənzimləyicilər əsasən perspektivdə tətbiq olunacaq qaydaları elan etmək üçün mövqe tuturlar və buna görə də təbii ki, Ex Ante perspektivini qəbul edəcəklər, buna görə də qanunvericilər Ex Ante qarşısının alınması arqumentlərinə diqqətlə yanaşırlar. Ancaq hətta burada qanunverici orqanlar sərt cinayət cəzalarının kütləvi həbslərin yüksək maliyyə və sosial xərclərinə necə gətirib çıxardığına diqqət yetirə bilərlər. Buna görə də hətta qanunverici orqanlar, hətta perspektiv qaydaları seçərkən belə Ex Post mülahizələrini nəzərə ala bilərlər.

[4] Bolin Farms Amerika Pambıq Göndərənlər Assosiasiyasına qarşı ABŞ Bölgə Məhkəməsi, Luiziana ştatının Qərb dairəsi, 1974. 370 F.Supp. 1353.

 

Ağlabatanlıq və Ədalətlilik

 Müəyyən bir işdə mənalı seçimin olub-olmaması yalnız əməliyyatı əhatə edən bütün halların nəzərə alınması ilə müəyyən edilə bilər. Bir çox hallarda seçimin mənalılığı sövdələşmə gücünün kobud bərabərsizliyi ilə inkar edilir. Müqavilənin bağlanma qaydası da bu mülahizə ilə əlaqədardır. Müqavilənin hər bir tərəfinin açıq-aşkar təhsili və ya olmaması nəzərə alınaraq, müqavilənin şərtlərini başa düşmək üçün ağlabatan imkan var idi, yoxsa mühüm şərtlər incə çap labirintində gizlədilib və aldadıcı satış təcrübələri ilə minimuma endirildi? Bir qayda olaraq, müqavilənin şərtlərini tam bilmədən imzalayan şəxs birtərəfli sövdələşməyə girdiyi riskini öz üzərinə götürə bilər. Lakin az sövdələşmə gücünə malik olan və buna görə də real seçim imkanları az olan bir tərəf, şərtləri haqqında çox az və ya heç bir məlumatı olmayan kommersiya baxımından əsassız müqavilə imzaladıqda, onun razılığının obyektiv təzahürünün nə vaxtsa verilməsi ehtimalı azdır. Belə olan halda müqavilənin şərtlərinin şübhə altına alınmaması ilə bağlı adi qaydadan imtina edilməli və məhkəmə müqavilənin şərtlərinin o qədər ədalətsiz olub-olmadığını nəzərə almalıdır ki, icrası dayandırılmalıdır.

 Ağlabatanlıq və ya ədalətliliyin müəyyən edilməsində əsas narahatlıq müqavilənin bağlandığı zaman mövcud olan halların işığında nəzərdən keçirilən müqavilənin şərtləri ilə bağlı olmalıdır. Test sadə deyil və mexaniki olaraq tətbiq edilə bilməz. Şərtlər “ümumi kommersiya fonu və konkret ticarət və ya işin kommersiya ehtiyacları işığında” nəzərə alınmalıdır. Corbin testi şərtlərin “zamanın və məkanın adətlərinə və iş təcrübələrinə görə vicdansız görünəcək qədər həddindən artıq” olub olmadığını təklif edir. Düşünürük ki, bu tənzimləmə müqaviləyə daxil olarkən heç bir mənalı seçimin həyata keçirilmədiyi hallarda tətbiq olunacaq testi düzgün şəkildə ifadə edir.

№3[5]

Bu iş 1965-ci ildə Kolumbiya Dairəsinin Dairə Məhkəməsinin tanınmış hakimi Cey Skelli Rayt tərəfindən qərara alınıb. O, həmçinin məhkəmələrin və qanunverici orqanların müvafiq rolları ilə bağlı mühüm suallar doğurur. Şikayətçi Williams, Walker Thomas Mebel Şirkətindən bir neçə əşyanı hissə-hissə alıb. Bu əşyaların sonuncusu 500 dollardan çox qiymətə stereo dəst idi. Təhsili və imkanları məhdud olan xanım Uilyamsın o vaxtkı alışlarından 164 dollar borcu var idi, o, stereofonu aldı. Bu mallar üçün müqavilələr çarpaz girov bəndini çap edir. Əslində, bu bənd mebel şirkətinə son alışlarından biri üçün ödənişləri yerinə yetirmədiyi təqdirdə, xanım Williamsın əvvəlki satınalmalarının hamısını geri almaq hüququ verirdi. Bu əvvəlki satınalmalarda əvvəlcədən sifariş edilmiş bəzi pulları ödəmək üçün kifayət qədər pul ödəmiş olsanız belə. Xanım Uilyams həqiqətən stereo ödənişi yerinə yetirmədi və Walker Thomas onun bütün əvvəlki alışlarını geri almağa cəhd etdi. Beləliklə, prosessual tarix belə idi, Kolumbiya Dairə Məhkəməsi Walker Thomas Furniture Company üçün tapılan ilkin məhkəmə, təsdiq etdi, lakin Skelly Wrightin apellyasiya məhkəməsi qərarı ləğv etdi və işi geri qaytardı. Yəni əsas məsələ budur ki, məhkəmələr vicdansız müqavilələri icra etməkdən imtina edə bilərmi? Və bu müqavilələr vicdansız idimi?

[5] Ora Li Uilyams Uokerə qarşı — Thomas Mebel Co. Amerika Birləşmiş Ştatları Apellyasiya Məhkəməsi, Kolumbiya Dairəsi, 1965. 121 U.S.App.D.C. 315.

 

Bu mərkəzi məsələ Kolumbiya dairəsində ilk təəssürat məsələsi idi. Onun fikrincə, Hakim Rayt bu yaxınlarda qəbul edilmiş, lakin hələ də qüvvəyə minməmiş KM-nin 2–302 müddəasına baxdı. Hakim Rayt adi bir hüquq hakimi kimi gücünü hiss etdi və bu müddəaya etibar etdi, baxmayaraq ki, bu müddəa hələ tətbiq olunmasa da, bunun inandırıcı səlahiyyət olduğunu iddia edirdi. Bu səlahiyyət idi, çünki o, buna inandırılıb və bu müddəa məhkəmələrin vicdansız hesab etdikləri müqavilələri icra etməkdən imtina edə biləcəyini söyləyir. Hakim Rayt qərar verdi ki, müqavilə bağlanarkən vicdansızlıq elementi mövcud olduqda, müqavilə icra edilməməlidir. Suallarda göstərilən müqavilələrin əslində vicdansız olub-olmadığını müəyyən etmək üçün iş yenidən bərpa edilib. İndi fərqli mövqedə olan hakim Danaher, müqaviləni icra etməmək üçün heç bir əsas tapmayan aşağı məhkəmə ilə razılaşdı. Bununla belə, Konqres ictimaiyyəti bu cür istismar müqavilələrindən qorumaq üçün düzəldici qanunvericiliyi nəzərdən keçirməlidir. O, işin bir çox dövlət siyasəti ilə bağlı olduğunu vurğuladı və Məhkəmənin qərarının aşağı gəlirli şəxslərə gözlənilməz mənfi təsir göstərə biləcəyini təklif etdi. Ola bilsin ki, bu, onların borc götürdükləri faizləri artıra bilər. Beləliklə, bu halda satınalmanın strukturunu başa düşdüyümüzə əmin olaq. Birincisi, Walker Furniture, mallarını hissə-hissə satdı. Alqı-satqı müqaviləsi müəyyən etdi ki, alıcı bir anda bütün əşyanı ödəmək əvəzinə, alınan əşyalar üzrə müntəzəm olaraq daha kiçik dövri icarə ödənişləri edəcək. Mebel şirkəti, ümumi taksit ödənişləri əşyanın dəyərinə bərabər olana qədər onun mülkiyyət hüququnu qoruyacaq. Bu şəkildə qurulmuş əməliyyatlar, xüsusilə bir əşyanı almaq istəyən, lakin birdən-birə ödəmə imkanı olmayan şəxslər üçün cəlbedici olabilər. Mebel müqavilələrində çox mübahisəli müddəa çarpaz girov bəndi idi. Bu bənd tələb edirdi ki, müəyyən bir alış üzrə bütün taksit ödənişləri, xanım Williams kimi borcalanın ödəməli olduğu bütün alışlar üzrə ödənilməli olan məbləğlərə nisbətdə hesablanmalıdır. Bu, bütün mallar ödənilənə qədər hər alış üzrə borcları açıq saxlayacaq, nəticədə Walker Thomas mebel şirkəti Xanım Uilyamsın aldığı son məhsulun qalığı ödənilənə qədər aldığı bütün malların təhlükəsizliyini qoruyub saxlamışdır. Bu o deməkdir ki, şirkət həmin malların təminatlı olduğu hər hansı maddə üzrə borcunuzu ödəmək üçün həmin malları ələ keçirə bilər. Walker Thomas mebel şirkətinin xanım Williams-a satdığı bütün mallar onun ən son aldığı şeyin, bu halda isə stereonun təminatı idi. Bu o demək idi ki, əgər xanım Uilyams həmin stereoda ödənişi həyata keçirə bilməsə, bu müddəa əsasında Walker Thomas Furniture əvvəllər kreditlə Xanım Uilyamsa satılan bütün malları götürə bilər. Bunu etdilər, ondan başqa şeylər arasında pərdələr və önlük dəsti, qazanlıq dəsti və kilimlər də aldılar. Beləliklə, indi vicdansızlıqdan danışaq. Vicdansızlıq əslində nə deməkdir? Məhkəmə qanuni olaraq podratçının müqavilənin bağlandığı vaxt vicdansız olan hər hansı bəndini müəyyən edərsə, məhkəmə müqavilənin icrasından imtina edə bilər. Hakim Rayt buna baxmayaraq qeyd etdi ki, mənalı seçim sövdələşmə gücünün kobud bərabərsizliyi və tərəflərin müqavilənin şərtlərini başa düşmək imkanının olmaması ilə inkar edilə bilər. Vicdansızlıq haqqında danışmağın başqa bir ümumi yolu, bir tərəfdən prosessual vicdansızlığı, digər tərəfdən isə maddi vicdansızlığı ayırd etməkdir. Birincisi, sövdələşmə prosesindəki qüsurlara, daha sonra prosesin nəticəsinin ədalətsizliyinə, razılaşdırılmış müqavilənin şərtlərinə aiddir.

Bu müxtəlif sınaqlara qarşı müqaviləli məsələni nəzərə alsaq, hansı amillər vicdansızlığa işarə edir və ya əksinə? Buna yanaşmağın yolu əvvəlcə onu prosessual və məzmunlu suallara bölməkdir. Çarpaz girov termininin qarışıq dilini nəzərə alsaq, prosessual vicdansızlığın kifayət qədər güclü sübutları var. Çox güman ki, borcalan və ya alıcı satıcının bütün əvvəlki satınalmalarda təhlükəsizlik marağı saxladığını başa düşməyəcəkdi. Ancaq daha çətin sual odur ki, çarpaz girov müddəası əhəmiyyətli dərəcədə vicdansızdırmı? Bu, daha çətin sualdır, çünki qanun tez-tez borcalanlara borc alınan məbləğdən daha yüksək qiymətli təminat verməyə icazə verir. Borcu həddən artıq sekuritizasiya etməklə, borcalan daha aşağı faiz dərəcəsi də daxil olmaqla daha sərfəli şərtlər əldə edə bilər. Alıcıların ilkin ödənişi səbəbindən əksər ev ipotekası artıq sekuritləşdirilib. Hal-hazırda, mənim ev ipotekası onu təmin edən evin dəyərinin təxminən yarısı qədərdir. Satıcının həddən artıq sekuritizasiyadan necə qeyri-ciddi gəlir əldə edə biləcəyini görmək də çətindir, çünki həbs edilmiş aktivlərdən hər hansı artıq dəyəri borcalana qaytarmaq öhdəliyi var. Beləliklə, bir qiymətli kağıza həbs qoyulduqda, satıcı onu hərracda satmağa borclu olacaq və borcalanların borcunu ödədikdən sonra hərracdan əldə edilən əlavə gəlirlər geri qaytarılacaq. Hər hansı bir təhlükəsizlik maraqları olmadıqda, borc verənin pul mühakiməsi, borcunu yerinə yetirməyən borcalana qarşı məhkəmə qərarı tələb edə biləcəyini nəzərə alsaq, çarpaz girov bəndi də əsaslı şəkildə ağlabatan görünür.

Nəticə

Qanunlar konflikti hüququnda əsas məqsəd münaqişə ilə bağlı qanunlardan münaqişəni ən yaxşı və ədalətli şəkildə həll edəcək hüququ müəyyən etməkdir. Tarixi prosesdə bu fenomen üçün tamamilə fərqli təkliflər irəli sürülüb. ABŞ-ın qanunlar konflikti doktrinası da bu məsələyə həddindən artıq əhəmiyyət verib.

Amerika Müqavilə Qanunu əsasən Ümumi Qanundur. Ümumi Qanun məhkəmə presedentlərindən irəli gələn hüquqi prinsiplər və qaydalar məcmusudur. Bu məqalənin əvvəlinə qayıdaraq, müasirdən əvvəlki ilə Müasir Müqavilə Qanununu fərqləndirmək üçün istifadə etdiyimiz düşüncə üsullarından biri, irsi etiketlərdən uzaqlaşaraq nəzərdən keçirilən məsələnin mahiyyətinin təhlilinə keçmək idi. Müzakirə olunan bütün düşüncə tərzləri arasında bu, ən vacibi ola bilər, çünki etiketlər keçmişdən qalan mirasdır ki, həm indiki zamana kömək edir, həm də ona mane olur. Əgər biz əslində baxdığımızı təhlil etsək, onu tarixən inkişaf etmiş kateqoriyalara sığdırmağa çalışmasaq, öz gələcəyimizə nəzarət etmək və mövcud ehtiyac və istəklərimizə cavab vermək üçün qanunun daha sərbəst dəyişməsinə imkan veririk.

İstifadə Olunmuş Ədəbiyyat

Vahid Kommersiya Məcəlləsi. https://www.law.cornell.edu/ucc (Giriş: 06.01.2022)

Robert Gertner. 1989. Natamam Müqavilələrdə Boşluqların Doldurulması: Defolt Qaydalarının İqtisadi Nəzəriyyəsi. Yale Hüquq Məktəbi yayımalrı.

Louisa Hamer Franklin Sidway-ə qarşı Nyu-York Apellyasiya Məhkəməsi, 1891. 124 N.Y. 538.

Bolin Farms Amerika Pambıq Göndərənlər Assosiasiyasına qarşı ABŞ Bölgə Məhkəməsi, Luiziana ştatının Qərb dairəsi, 1974. 370 F.Supp. 1353.

Ora Li Uilyams Uokerə qarşı — Thomas Mebel Co. Amerika Birləşmiş Ştatları Apellyasiya Məhkəməsi, Kolumbiya Dairəsi, 1965. 121 U.S.App.D.C. 315.